Selen

Zapotrzebowanie na selen 

Podaż selenu różni się w zależności od wieku, płci, stanu zdrowia oraz poziomu aktywności fizycznej. Selen jest niezbędnym mikroelementem, który odgrywa kluczową rolę w funkcjonowaniu organizmu człowieka, w tym w ochronie przed stresem oksydacyjnym, regulacji pracy tarczycy oraz wspieraniu układu odpornościowego.

Zalecane dzienne dawki (RDA - Recommended Dietary Allowance)dzienne zapotrzebowanie na selen u dorosłych wynosi około:

• 55 µg (mikrogramów) dla większości dorosłych,
• 60 µg dla kobiet w ciąży,
• 70 µg dla kobiet karmiących piersią.

Dla dzieci i młodzieży zalecane dzienne dawki są niższe i dostosowane do wieku. Na przykład:

• Dla dzieci w wieku od 1 do 3 lat RDA wynosi około 20 µg,
• Dla dzieci w wieku od 4 do 8 lat około 30 µg,
• Dla dzieci w wieku od 9 do 13 lat około 40 µg,
• Dla nastolatków w wieku 14 lat i starszych oraz dorosłych RDA wynosi 55 µg.

Należy pamiętać, że dzienne spożycie selenu może różnić się w zależności od kraju i aktualizowanych zaleceń organizacji zdrowotnych. Przyjmowanie nadmiernych ilości selenu może prowadzić do toksyczności, dlatego ważne jest, aby nie przekraczać zalecanych dawek, szczególnie poprzez suplementy bez konsultacji z lekarzem. Poziom selenu w organizmie jest zależny od wieku, płci oraz stanu zdrowia. Źródła selenu można dostarczyć w wielu produktach spożywczych, w tym w orzechach brazylijskich, rybach, mięsie, jajach i produktach zbożowych.

Selen - właściwości

Selen został odkryty w 1817 roku przez szwedzkiego chemika Jönsa Jakoba Berzeliusa. Odkrycie to nastąpiło przypadkowo podczas badań nad substancjami pozostałymi po produkcji kwasu siarkowego. Berzelius zauważył, że w jednym z odpadów fabrycznych występuje nieznany element, który początkowo pomylił z tellurem ze względu na podobieństwo właściwości chemicznych. Po dalszych badaniach zidentyfikował nowy element jako selen, od greckiego słowa "selene", oznaczającego Księżyc, nawiązując do związku z tellurem, którego nazwa pochodzi od greckiego słowa oznaczającego Ziemię.

Odkrycie selenu miało znaczący wpływ na rozwój chemii i technologii, ponieważ selen znalazł zastosowanie w wielu dziedzinach, od elektroniki po medycynę. Warto zauważyć, że chociaż pierwotnie selen był uznawany głównie za ciekawostkę chemiczną, z czasem zrozumiano jego kluczową rolę w biologii i zdrowiu człowieka, co doprowadziło do badań nad jego właściwościami i zastosowaniami. Zarówno niedobór i nadmiar selenu niesie konsekwencje. 

Selen jest mikroelementem o kluczowym znaczeniu dla zdrowia człowieka, pełniącym wiele ważnych funkcji w organizmie. Jego właściwości i działanie obejmują:

1. Działanie antyoksydacyjne: Selen jest składnikiem ważnych enzymów antyoksydacyjnych, takich jak glutation peroksydazy, które pomagają chronić komórki przed uszkodzeniami spowodowanymi przez wolne rodniki i stres oksydacyjny. Dzięki temu selen może pomóc w zmniejszeniu ryzyka rozwoju wielu chorób, w tym chorób serca i niektórych rodzajów raka. Selen wykazuje działanie antyoksydacyjne. 
2. Wsparcie dla układu odpornościowego: Selen wspomaga funkcjonowanie układu odpornościowego, poprawiając zdolność organizmu do zwalczania infekcji i chorób. Może również modulować reakcje zapalne w organizmie.
3. Funkcjonowanie tarczycy: Selen wpływa na tarczyce. Jest niezbędny dla prawidłowego funkcjonowania tarczycy, ponieważ uczestniczy w przekształcaniu hormonów tarczycy z formy nieaktywnej (T4) na aktywną (T3). Niedobór selenu może prowadzić do problemów z tarczycą.
4. Ochrona przed toksycznym działaniem metali ciężkich: Selen to pierwiastek, który może wiązać metale ciężkie, takie jak rtęć, ołów i kadm, zmniejszając ich toksyczność i wspomagając ich wydalanie z organizmu.
5. Wsparcie dla zdrowia reprodukcyjnego: U mężczyzn selen jest ważny dla zdrowia i sprawności reprodukcyjnej, ponieważ bierze udział w syntezie spermy i może wpływać na jakość i ruchliwość plemników. 
6. Zmniejszenie ryzyka niektórych chorób: Istnieją dowody sugerujące, że odpowiednie spożycie selenu może być związane ze zmniejszonym ryzykiem niektórych chorób, w tym niektórych rodzajów nowotworów, chorób serca oraz chorób autoimmunologicznych, jak choroba Hashimoto, choroba Gravesa-Basedowa, reumatoidalnemu zapaleniu stawów, chorobie Alzheimera. 
7. Regulacja nastroju: Selen może mieć wpływ na funkcje mózgu, w tym na regulację nastroju, co sugeruje, że jego niedobory mogą być związane z pogorszeniem nastroju i zwiększonym ryzykiem depresji.

Niedobór selenu

Niedobór selenu może mieć poważne konsekwencje dla zdrowia, ponieważ selen jest kluczowym składnikiem wielu enzymów i białek niezbędnych dla prawidłowego funkcjonowania organizmu. Oto kilka potencjalnych skutków niedoboru selenu:

1. Osłabienie układu odpornościowego: Niedobór selenu może prowadzić do zmniejszonej zdolności organizmu do zwalczania infekcji, zwiększając podatność na choroby wirusowe, bakteryjne oraz inne infekcje.
2. Problemy z tarczycą: Selen jest niezbędny dla przekształcania hormonów tarczycy z formy nieaktywnej (T4) na aktywną (T3). Brak selenu może więc prowadzić do dysfunkcji tarczycy, w tym do hipotyreozy i związanych z nią problemów metabolicznych.
3. Ryzyko chorób serca: Niedobory selenu mogą być związane z większym ryzykiem niektórych chorób sercowo-naczyniowych, ponieważ selen pomaga chronić serce przed stresem oksydacyjnym.
4. Zwiększone ryzyko niektórych rodzajów raka: Choć potrzebne są dalsze badania, niektóre dowody sugerują, że niski poziom selenu może zwiększać ryzyko wystąpienia niektórych rodzajów raka, w tym raka prostaty, płuc, żołądka i jelita grubego.
5. Zaburzenia funkcji poznawczych i zmiany nastroju: Niedobór selenu może wpływać na funkcje mózgu, prowadząc do zmęczenia, osłabienia koncentracji, zaburzeń pamięci oraz depresji.
6. Problemy z płodnością u mężczyzn: Selen jest ważny dla zdrowia reprodukcyjnego mężczyzn, a jego niedobory mogą prowadzić do problemów z jakością nasienia i zmniejszonej płodności.
7. Choroby mięśni: W niektórych przypadkach niedobór selenu może przyczyniać się do osłabienia mięśni i miopatii, co objawia się bólem, osłabieniem oraz zmęczeniem mięśni.

Niski poziom pierwiastka w organizmie najczęściej występuje w regionach, gdzie gleba jest uboga w selen, co przekłada się na niską zawartość tego pierwiastka w produktach rolnych.

Przyswajalność selenu w żywności 

Selen występuje naturalnie w żywności. Do zwiększenia poziomu selenu w diecie zaleca się spożywanie produktów bogatych w selen, takich jak orzechy brazylijskie, ryby, mięso, drób, jaja oraz niektóre zboża i nasiona. Selen występuje w tuńczyku, łososiu, dorszu, śledziu, krewetkach i małżach.  Nasiona słonecznika mają selen oraz witaminę E i magnez, co wzmacnia przyswajalność pierwiastka. Źródłem selenu są także warzywa, zwłaszcza te uprawiane na glebach bogatych w pierwiastek, są to głównie: brokuły, kapusta, szpinak i jarmuż. Najlepsza przyswajalność selenu to ten pozyskiwany naturalnie w żywności. Odpowiednia dieta powinna dostarczyć organiczną, wysoko przyswajalną dawkę selenu dziennie.

Ograniczenie przyswajania selenu w organizmie może być spowodowane przez różne czynniki, w tym przez skład diety, interakcje z innymi składnikami pokarmowymi, stan zdrowia oraz specyficzne warunki środowiskowe. W przypadkach, gdy dostosowanie diety nie jest możliwe lub niewystarczające, można rozważyć suplementację po konsultacji z lekarzem.

Nadmiar selenu

Nadmiar selenu w organizmie, znany również jako selenoza, może prowadzić do różnych niekorzystnych efektów zdrowotnych. Toksyczność selenu zwykle występuje w wyniku długotrwałego spożycia suplementów zawierających ten pierwiastek w dawkach znacznie przekraczających zalecane dzienne dawki. Selen to niezbędny pierwiastek, ale zbyt wysokie stężenie selenu we krwi może uwidaczniać się w następujących objawach. Oto niektóre z objawów i skutków nadmiaru tego pierwiastka:

1. Objawy ogólne: zmęczenie, ból głowy, zawroty głowy, podrażnienie i drażliwość.
2. Problemy z włosami i paznokciami: nadmierne spożycie selenu może prowadzić do wypadania włosów, łamliwości paznokci, a nawet do całkowitej utraty włosów i paznokci.
3. Zaburzenia skórne: pojawienie się wysypki, zmiany skórne oraz przebarwienia skóry.
4. Problemy żołądkowo-jelitowe: nudności, wymioty, biegunka i bóle brzucha.
5. Zaburzenia neurologiczne: nadmiar selenu może wpływać na funkcjonowanie układu nerwowego, prowadząc do objawów takich jak drżenie, zaburzenia chodu oraz inne problemy neurologiczne.
6. Zmiany w funkcjonowaniu organów: w skrajnych przypadkach długotrwała toksyczność selenu może prowadzić do uszkodzenia wątroby, nerek oraz innych narządów.   
7. Zaburzenia metaboliczne i endokrynologiczne: nadmiar selenu może wpłynąć na metabolizm i funkcjonowanie tarczycy, co może prowadzić do różnych zaburzeń hormonalnych oraz niedoczynności tarczycy. 

Dawka uznawana za potencjalnie toksyczną zaczyna się od około 400 µg selenu (mikrogramów) dziennie dla dorosłych, chociaż wrażliwość na selen może się różnić w zależności od indywidualnych czynników. Z tego powodu zaleca się ostrożność przy stosowaniu suplementów selenu i dostosowywanie ich dawek do zaleceń zawartych na etykiecie produktu lub do zaleceń lekarza. Zatrucie selenem najczęściej występuje kiedy osoba samodzielnie dostarcza zbyt dużych dawek selenu bez kontroli lekarza. 

Chociaż toksyczność selenu jest widoczna, jego przedawkowanie zdarza się rzadko. W przypadku podejrzenia nadmiaru selenu w organizmie, ważne jest, aby skonsultować się z lekarzem, który może zalecić odpowiednie badania diagnostyczne i, w razie potrzeby, dostosować dietę lub reżim suplementacji.

Suplementacja selenu

Suplementacja selenu może być korzystna w przypadkach niedoboru tego pierwiastka, co może zdarzyć się w regionach, gdzie gleba jest uboga w selen, lub w wyniku niezrównoważonej diety. Suplementy selenu mogą również być rozważane w celu wsparcia określonych stanów zdrowotnych lub w ramach ogólnej strategii poprawy zdrowia, choć zawsze powinny być stosowane z rozwagą i najlepiej pod nadzorem lekarza lub dietetyka. Oto kilka kluczowych informacji dotyczących suplementacji selenu.

• Niedobory selenu: W przypadku stwierdzonych niedoborów selenu, suplementacja może pomóc w uzupełnieniu jego poziomu w organizmie.
• Choroby autoimmunologiczne tarczycy: W niektórych badaniach wykazano, że suplementacja selenu może przynieść korzyści osobom z chorobami autoimmunologicznymi tarczycy, takimi jak choroba Hashimoto.
• Wsparcie układu odpornościowego: Selen ma znaczenie dla prawidłowego funkcjonowania układu odpornościowego, więc suplementacja może być rozważana jako wsparcie, zwłaszcza w okresach zwiększonego ryzyka infekcji.
• Poprawa płodności: Suplementacja selenu może być zalecana jako część terapii wspierającej płodność, szczególnie u mężczyzn, z uwagi na jego rolę w produkcji i jakości spermy.

Suplementy selenu są dostępne w różnych formach, w tym selenian sodu, selenit sodu, a także w formie organicznej, jak selenometionina. Selen organiczny jest zwykle lepiej przyswajalne przez organizm. Suplementy z selenem są dostępne w formie kapsułek, tabletek i proszku. Najczęściej dostępny jest selen w tabletkach. W stosowaniu suplementów diety zawierających selen najważniejszy jest rozsądek, aby pierwiastek spełnił swoją rolę w organizmie. Selen jest pierwiastkiem, który lubi cynk. Łączenie selenu z cynkiem ma sens z kilku powodów, głównie ze względu na ich synergiczne działanie w organizmie, które może przynosić dodatkowe korzyści zdrowotne Przyjmowanie selenu i cynku wzmacnia działanie układu odpornościowego, zmniejsza ryzyko rozwoju choroby nowotworowej poprzez uniemożliwienie rozpoczęcia stanu zapalnego w organizmie.